Skica za portret glumca-stvaraoca

Уредници: koen, vuk

[phpBB Debug] PHP Warning: in file [ROOT]/vendor/twig/twig/lib/Twig/Extension/Core.php on line 1266: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable
Корисников грб
vuk
~ administrator ~
~ administrator ~
Поруке: 6435
Придружен: 11 Сеп 2005, 12:53
Место: nigdina
[phpBB Debug] PHP Warning: in file [ROOT]/vendor/twig/twig/lib/Twig/Extension/Core.php on line 1266: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable

Skica za portret glumca-stvaraoca

Порукаод vuk » 28 Нов 2005, 13:26

Emilija Cerović Mlađa


SKICA ZA PORTRET GLUMCA – STVARAOCA




Jer on poseduje moć nad srcima

Što je samo Glume magija daje, –

Od Umetnosti najmlađa među sestrama

Pred čijom lepotom sva njihova nestaje:

Poezija što uzvišene misli govori nama

Nemoćna je sama da svo bogatstvo njino da.

A Slika je nepomična i nema

Što tek tren beleži vremena.

Iluzija savršeno trijumfuje

Tek kroz Glumca moćnoga, –

Stih eterična misao da bude prestaje

A Skulptura lišena biva bezglasnoga.



Tomas Kembel





Rasla sam gledajući na scenama raznim Miru Stupicu, Mariju Crnobori, Maju Dimitrijević, Ljubu Tadića, Miju Aleksića, Zorana Radmilovića, Gojka Šantića. Očaranost glumom, odnosno magijom što je samo umetnost glumca ima i koju samo istinski stvaraoci prepoznaju i prenose na gledaoca, napustila me je u tom svom izvornom obliku. U teatarsku nauku ušla sam zahvaljjujući glumcima i zarad glumaca. Na mesto očaranosti došla je vera u glumu kao stvaralački čin koji zaslužuje analize, estetičarska tumačenja, razvijenu, preciznu terminologiju i beleženje. Najkompleksniji stvaralački čin, iza koga stoji glumac – jedinstvo tela i duha. Glumac – stvaralac, glumac – instrument, glumac – prostor igre i prostor za igru.

Glumac – stvaralac nije ilustrator, portparol dramatičara ili prenosilac rediteljskih vizija i zahteva. On ima obrazovanje, i to ne samo ono vezano za glumu i pozorište, ali stalno teži da prevaziđe naučeno, u večitom stremljenju od znanja ka spontanom, od iskustva ka nevinosti, od klišea ka inovaciji. Vremena kada je glumčev rad bio zasnovan na određenim prihvaćenim izrazima i gestovima, na sreću, prošla su, mada još uvek opstaju u Zapadnom pozorištu, kao uporni relikt koga se teško oslobađa. Glumac – stvaralac ne ponavlja već nađena rešenja, pa ni ona do kojih je sam došao u procesu proba i traganja. Uostalom, on je otvoren za stalno traganje, za eksperiment, za nove ideje. On ima inteligenciju, kojom poima pozorište kao celinu i suštinu sopstvene umetnosti i njeno mesto u okviru složenog teatarskog čina. Ali za njega je inteligencija, istovremeno, instrument selekcije. On je u stanju da razume sebe – svoj duh i telo, neprestano ispitujući njihove mogućnosti i pomerajući granice. I na kraju, ali ne manje važno, on razume sebi savremena kretanja u umetnosti uopšte, kao što mora razumeti svet i vreme u kojima živi. Bez ovoga bi bio anahron i neumesan. S druge strane, nerazumevanje sopstvenog vremena, po pravilu, ukida mogućnost da se bude vizionar, preteča, inovator. Po Lorensu Olivijeu, ta sposobnost da se razume, intuicijom ili opažanjem ili oboma, stavlja glumca u isti rang sa lekarom, sveštenikom ili filozofom. Čini mi se, ponajpre sa filozofom, barem bi razumevanje trebalo da bude od iste vrste. Kroz jedinstvo i sadejstvo intelekta i osećajnosti glumac – stvaralac stvara novu istinu, umetničku istinu, koja je uverljiva pa je gledaoci prihvataju kao istinu po sebi. Istinu, koja ne potiče iz vršenja naloga reditelja ili pisca, iz funkcije interpretatora ili tumača. Istinu, koja nije puko ogledalo pojavnosti, već ogledalo suštine. Oblik koji se u tom ogledalu (ili ogledalima, ako prihvatimo opasku Branka Gavele da je glumac sistem ogledala) vidi – jeste sasvim novi oblik. Kao vajar ili slikar, on pojedine i pojedinačne elemente može zajmiti od prirode ili drugih umetnosti, ali će ih uvek spajati u novu, originalnu celinu. Ali, kako je podsetio Piter Bruk, za razliku od vajara ili slikara, pa i muzičara, jednog pijaniste na primer, glumac sebe ne može postaviti na distancu od dela, jer glumac i njegov materijal i njegovo delo jesu jedno. Glumac mora da se koristi "nepouzdanim, promenljivim i tajanstvenim materijalom sebe samoga kao sredstvom". On mora istovremeno biti uključen i na distanci, "odvojen bez odvajanja". Glumac – stvaralac tvori sopstvenu estetiku, koja je plod koliko talenta i intuicije, sa jedne strane, toliko i intelekta (u zbiru znanja i sposobnosti odabira) i veštine vladanja sobom kao instrumentom (koji podrazumeva um, emocionalnost i telo). Umetnost nikada i nije bila, niti može biti, plod samo jednog. Tek u potpunom sadejstvu svega, ona se javlja kao najviši kreativni čin, vrhunac čovekovog delanja uopšte. Udeo intelekta i racionalnog u umetnosti priznali su teoretičari i istoričari, naknadno tumačeći i dela prošlih epoha iz te vizure. Ali kada je u pitanju umetnost glume, ova notorna istina je često previđana. Tek u drugoj polovini XX veka, možda ponajviše zahvaljujući Piteru Bruku, glumcu se priznaje pravo na kreativnost, u punom smislu te reči. Boro Drašković tvrdi da je danas reditelj, "taj arhitekta pozornice i dizajner prostora" (i fizičkog i metafizičkog, dodala bih) najzad shvatio da je njegov posao da (pored ostalog) "izgradi glumcu dom za svaku posebnu predstavu". Verujem Draškoviću, reditelju, estetičaru, pedagogu.

Ipak, oni što sumnjaju u ovo i uveravaju da se glumcu daje previsoka cena, u mene nisu uneli sumnju. A onih što daju nisku cenu ima priličan broj, u vremenima kada se reditelj još uvek oseća i postavlja superiorno. Valjda podsvesni kompleks, da bi bez glumca njegova umetnost postala nemoguća, a da bi previše prostora za stvaralaštvo glumca oslabilo značaj njegovog rada. Negativni, začarani krug se širio i uporno opstojava, pa valjda je i to jedan od razloga što današnja kritika mahom, a to je tako i u nas, glumcima ne posvećuje potrebnu pažnju, piše se površno, koristi se opštim terminima koji malo, ili gotovo ništa, ne govore. Neću poreći svu težinu kritičarevog zadatka. Umetnost glumca, odnosno njegovo pojedinačno delo pripada kategoriji dinamičnog, ono teče utisnuto u celovitost predstave: među ostvarenja drugih glumaca, u rediteljev dizajn, likovnost scenografije, zvučni i svetlosni ambijent (naravno, osim ako ne govorimo o mono-drami kada imamo samo jednog glumca, dok sve ostalo i tu egzistira). I ma koliko fiksiranost pojedinačnih rešenja bila čvrsta, delo se nikada dva puta ne javlja u apsolutno istom obliku. Uz to, danas je na scenama zastupljena velika različitost stilova i tehnika. Ipak, dobrom kritičaru to ne bi trebalo da predstavlja nesavladiv problem. Problem bi pre mogao doći zbog pomanjkanja zainteresovanosti i svestranog obrazovanja. No, to je priča za drugu priliku.

Osobine koje bi trebalo da poseduje glumac – stvaralac postoje izvan određenog stila, pa se, s toga, mogu primeniti na različite stilove i prepoznati kod glumaca različitih epoha i stilskih opredeljenja. Čak i glumac realističkog stilskog opredeljenja, neće ostati na nivou pukog mimezisa. Kritika ih je prepoznavala i prepoznaje ih kao dobre, odlične glumce, a njihova pojedina ostvarenja karakteriše kao izuzetna. Ali je u tipu pozorišta – koje je Piter Bruk označio kao Smrtonosno pozorište, odnosno Mrtvo (kako se u nas obično prevodi njegov termin Deadly), a koje i danas čini main stream – teško prepoznati njihovu čistu kreativnost. Pominjem često Majkla Redgrejva, Lorensa Olivijea, Džona Gilguda, Sajmona Keloua, našeg savremenika. Moram primetiti da su svi, pored aktivnog stvaralačkog rada, ostavili i knjige, zapise iz svog stvaralačkog iskustva i teorije glume. Pominjem, naravno i naše glumce: njih sam i gledala na sceni najvećma, sa njima ostvarila živi kontakt, koji nam omogućava da osetimo ono neuhvatljivo, ono što se često u reč ne da pretočiti, što izmiče detaljnoj analizi i racionalnim objašnjenjima i što, poput mirisa ili ukusa, izmiče rečima i ne da se zatvoriti u šturi prostor čak ni najbogatije deskripcije ili metafore.

Ja uvek tragam za takvim glumcem, glumcem – stvaraocem. Ne zanimaju me glumci – zanatlije, glumci – činovnici. Umetnost bez zanata manjkava je. Umetnost svedena na zanat, prestaje da bude umetnost. Činovništvo ukida umetnost. Nije li još u XVIII veku Robert Lojd uzviknuo "Acting, dear Thorton, its perfection dranjs / From no observance of mechanic lanjs: / No settled maximes of a fav’rite stage, / No rules deliver’d donjn from age to age, / Let players mark them as they njill, / Can e’er etail hereditary skill," (ili sasvim grubo preneto, Lojd nam je poručio da gluma svoje savršenstvo ne crpi iz mehaničkih zakona ili pravila što se prenose s kolena na koleno).

A u kakvom prostoru stasava savremeni glumac?

Savremene škole još se uveliko oslanjaju na Stanislavskog (u Sjedinjenim Američkim Državama: Stanislavski kroz prizmu Li Strazberga). Međutim, kako je istakao Bruk, ovaj Rus, koji je prvi celokupnoj umetnosti glume pristupio sa stanovišta znanja i nauke, doneo je koliko koristi toliko i štete. On je naveo glumca da bira gestove iz svakodnevnog života, a to ograničava glumca, jer, zasnivajući svoje gestove na svojim zapažanjima, on se ne oslanja na duboku kreativnost. "On poseže u samog sebe tražeći azbuku, koja je takođe okamenjena, jer jezik znakova koje zna iz života, nije jezik invencije nego uslovljenosti", kaže Bruk. Građenje lika vodi u zabunu, jer lik nije statična tvorevina. Glumac – stvaralac ne gradi, on rađa lik. Uloga koja je jednom rođena mora se rađati iz večeri u veče kako bi bila ista u svakoj predstavi. Upravo to što se svaki put rađa čini je uvek različitom. Glumac će na samom početku rada na jednoj ulozi ispoljiti neku dozu kreativnosti, glumac – stvaralac ostaje kreativan do "poslednjeg spuštanja zavese". Bruk zapaža da je, kako bi šteta bila veća, sistem Stanislavskog, površno i nepotpuno shvaćen i primenjen, pa je izgubljeno ono dobro što je on doneo. "Posle Stanislavskog, Artoovi jednako značajni radovi, napola pročitani i svareni delimično, odveli su do naivnog verovanja da su jedino važni emocionalna posvećenost i samoizlaganje bez oklevanja. Za ovim su usledili loše protumačeni delovi Grotovskog. Sada postoji novi oblik iskrene glume koja se sastoji od toga da se sve proživi kroz telo. To je neka vrsta naturalizma." Svet je, veli Bruk, zagađen smrtonosnim školama (ili, ako sledimo srpski prevod njegovog termina, Mrtvim školama) koje svoj rad zasnivaju na otpacima doktrine.

Na račun visokih dramskih škola u nas (posebno one, najstarije, beogradske) izrečene su već veoma oštre kritike od strane onih koji su kroz te škole prošli, pa čak i onih koji na njima i sami predaju. Ako saberemo samo deo rečenog, zaključićemo da se prestonički Fakultet još nije oslobodio ralja Stanislavskog, da se čak i njegov metod površno tumači, da se guši inventivnost. Iskazi potvrđuju da je na novosadskoj Akademiji stanje nešto bolje. To su temelji na kojima je većma izgrađen i kojima je određen vladajući stil našeg glumišta. Nalazimo ga kako u okviru glavnog toka, tako, nažalost, i u jednom delu alternative. Većina mladih, tek završenih glumaca želi da se pojavi na pozornicama institucionalnih teatra, jer se tu stiče ugled i otvaraju vrata ka isplativijim medijima, televiziji i filmu. Ako mladi glumac i ima drugačijih želja, najčešće će odustati od njih i nastaviti putem kojim je tokom školovanja poveden, bilo zbog nedostatka vremena, bilo zbog nedostatka odlučnosti ili hrabrosti, bilo zbog slasti linije manjeg otpora. Otuda zatvorenost, otuda otpor u susretu sa rediteljima koji dolaze sa drugačijim poimanjem teatra (sama sam, kao dramaturg jedne predstave, bila svedok otpora prema reditelju koji dolazi iz anglosaksonskog pozorišnog miljea), otuda nedostatak želje da se isproba nešto novo, razmene iskustva, prilagodi, makar privremeno, drugačijem metodu rada, da se proces sagleda iz nekog drugog ugla. Neretko pozorišne uprave, svojom repertoarskom politikom i opredeljenjem za određenu vrstu i stil teatra, pothranjuju ove težnje. I kritika je od male pomoći.

Želja da se prevlada naučeno, da se iskorači izvan determinisanih i determinišućih granica, pre se može ostvariti u okviru alternativnih pozorišnih grupa. Mada ni one, odnosno ljudi koji se u njima okupljaju, nisu potpuno imuni na bolesti koje boluje glavni tok. I tu će se često isprečiti rediteljski koncept: reditelj će sebe staviti u ulogu glumčevog superega, dozvoliće mu da traga i kreira, ali će on biti taj koji će kreirano krojiti i zašivati po svojoj volji. Ipak, u alternativnim pozorišnim grupama se ne mora prihvatiti formirani model. Njih, po pravilu, stvaraju ljudi bliske estetike i želje za stvaranjem živog pozorišta, živog, znači makar tragalačkog. Ove grupe su manje zatvorene za opštenje sa drugima i češće putuju, učestvuju na različitim festivalima, gostuju po inostranstvu, njihovi članovi odlaze u različite radionice, neretko prihvataju koprodukcije. I u stalnom su traganju, ispitivanju sebe – stvaralaca i umetnosti kojom se bave.

Zato nisam bila začuđena kada sam glumca koji je blizak mome poimanju glumca – stvaraoca videla u predstavi jedne od ovih pozorišnih grupa. Bila je to predstava Priča o mladiću i hiljadu anđela Omen teatra, a glumac Slobodan Beštić. Njegov dar se dao prepoznati i u vreme kada je nastupao na scenama institucionalnih pozorišta glavnoga toka (premda su predstave u Jugoslovenskom dramskom pozorištu u vreme kada je on bio njegov član, a za upravnikovanja Jovana Ćirilova, pokadšto u stilu odstupale od glavne matice). No, njegova jaka stvaralačka individualnost vodila ga je na drugu i drugačiju scenu, u prostor koji dopušta traganja, ispitivanja, eksperimente. Prostor koji daje slobodu. I da nije drugih razloga, Priču o mladiću i hiljadu anđela (u kojoj se ovaj glumac javlja istovremeno kao autor i kao jedan od dvojice protagonista) pamtila bih zbog Beštića, koji je zasijao onom svetlošću koja glumca vraća u središte pozorišnog čina. Svetlošću koja poreklo ima u slobodnom stvaralačkom prostoru. Svetlošću koja dolazi od uma koliko od talenta, od promišljanja koliko od tehnosa (pojam koji sam Beštić vrednuje nad zanatom). Napokon, svetlošću koja potiče iz poimanja živog pozorišta i umetnosti glume. Pozajmimo, uostalom, Beštićeve reči: iskrenost, posvećenost, svest, veština, pamet, originalnost, osećajnost, duhovitost, dubina, hrabrost, ljudskost, savremenost, lepota. Osobine su to koje pripadaju upravo glumcu – stvaraocu bez koga nema živog pozorišta. No mogu li ove osobine doći do izražaja u svakoj prilici ili je potrebno, kao što je to Beštić učinio, stvoriti ne samo sopstvenu predstavu, nego čak sopstveno pozorište? Nije li Lorens Olivije svojevremeno stvarao ne samo sopstvene predstave, u kojima je prisvajao istovremeno ulogu reditelja i ulogu glumca – protagoniste, nego je imao i sopstveno pozorište. Koliko je stvaralačke slobode ostavljao svojim kolegama? Koliko je snage i samodiscipline i samokontrole i dobrote potrebno da svojom vizijom ne zarobite stvaralački duh svojih kolega, ili da ne iskoračite iz predstave koju kao autori potpisuju drugi a da, pri tom, sebe sačuvate stvaralački slobodnim i neobezličenim, da ne izgubite sebe. Sudeći po svedočanstvima savremenika, umeli su to mnogi u prošlosti srpskog teatra: Milka Grgurova, Žanka Stokić, Milivoje Živanović... I Zoran Radmilović je to umeo. On nije pravio sopstvene predstave; Ibi, Radovan, profesor Filip Filipovič (u Bulgakovljevom Psećem srcu); bio je svoj, a nije izlazio iz stilskih i idejnih okvira pojedinačne predstave niti je svojom igrom stvarao senku nad svojim kolegama; kada je to bilo moguće, pozivao ih je i inspirisao na saigru (u Ibiju i Radovanu), a kada je bilo potrebno bio je dragoceni deo tima, deo koji se uklapao ne gubeći sebe (u Psećem srcu). Umeo je to Olivije, i mnogi drugi koje ovom prilikom pomenuh ili ne pomenuh. Kada se osvrnemo unazad ili kada u savremenom pozorištu tragamo za glumcem – stvaraocem, postaje jasno da su ograničenja i čvrsti modeli smrtonosnog pozorišta sputavali glumčevu kreativnost, te da je on, glumac – stvaralac bio, često i nesvesno, u stalnoj borbi, u stalnom naporu da probije zidine u koje je zatvaran, da načini iskorak u prostor slobodne kreacije. Iskorak koji je vodio do stvaranja sopstvenih predstava, pa, čak – i sopstvenog pozorišta.

[phpBB Debug] PHP Warning: in file [ROOT]/vendor/twig/twig/lib/Twig/Extension/Core.php on line 1266: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable
[phpBB Debug] PHP Warning: in file [ROOT]/vendor/twig/twig/lib/Twig/Extension/Core.php on line 1266: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable
[phpBB Debug] PHP Warning: in file [ROOT]/vendor/twig/twig/lib/Twig/Extension/Core.php on line 1266: count(): Parameter must be an array or an object that implements Countable